Een economie die concurrentie als enige ‘waarde’ ziet, blijft blind voor de noden van de komende generaties. Kan ‘zorg’ nog langer als vrouwenwerk afgedaan worden, of is gender de sleutel tot meer duurzaamheid voor allen?

Korte historiek

Flora is in 1994 ontstaan als een netwerk van organisaties die met laaggeschoolde vrouwen werkten met de bedoeling hen een volwaardige plaats in de samenleving te geven. Terwijl de organisaties inzetten op het versterken van de capaciteiten van de vrouwen zelf, merkten ze keer op keer dat ze moesten opboksen tegen een systeem dat productieve arbeid en winststreven tot hoogste waarde verheft. Een economische bedrijvigheid opzetten met kwetsbare groepen vrouwen leek dan ook onbegonnen werk zolang er niet tegelijk aan de spelregels van die economie werd gesleuteld. Organisaties moeten natuurlijk concurrentieel genoeg zijn om economisch het hoofd boven water te houden. Het verdedigen van andere waarden en het ontwikkelen van alternatieve praktijken is dan ook altijd eerder een zaak van samenwerking en co-productie dan van onderlinge concurrentie. Ziedaar de eerste missie van Flora als netwerk.

Flora vandaag

Intussen wordt meer en meer duidelijk dat die economische spelregels, die ook door het tewerkstellingsbeleid en het ESF met zoveel ijver als dé oplossing voor kansarmoede worden voorgesteld, niet alleen voor laaggeschoolde vrouwen kwalijke gevolgen hebben. De belangen van toekomstige generaties, om maar iets te noemen, worden met de grootste onverschilligheid opgeofferd aan financiële winstmotieven. Maar dat winststreven zet ook de overheidsfinancies onder druk als de belastingbetaler weer maar eens moet bijspringen om bepaalde banken te redden. Het aantal mensen en organisaties die willen dat er een fundamentele verandering komt, een transitie naar een meer duurzaam model van economisch handelen, wordt dan ook steeds groter. Heel wat prachtige initiatieven hebben zo al het daglicht gezien: kleinschalige, ecologische, coöperatieve versterken her en der het lokaal weefsel met respect voor de natuurlijke omgeving en menselijke waarden.

Waar het hen soms nog aan ontbreekt is een kader en infrastructuur om de krachten te bundelen. Hoe breng je zoveel innovatie bijeen zonder alles opnieuw in één programma of structuur te stroomlijnen dat ‘concurrentieel’ kan zijn met de privé-economie? Hoe creëer je verbondenheid die ruimte laat voor diversiteit? Rond dat soort vragen heeft Flora – onder andere dankzij een federaal ESF-project ‘Networking’ – heel wat ervaring opgedaan. De tijd is rijp om die met zoveel mogelijk mensen en organisaties te delen. We zijn al lang niet meer alleen een ‘netwerk voor vorming en werkcreatie met vrouwen’, maar zijn een open netwerk dat met zoveel mogelijk andere actoren expertise ontwikkelt rond een meer duurzaam en egalitair sociaaleconomisch systeem.

Emancipatie: vrouwen in het systeem duwen?

Dat gender in ons streven naar duurzaamheid een sleutelconcept blijft, kan wellicht verwarrend lijken. Laat het ons even van nabij bekijken. Het concept gender is destijds door feministische denkers naar voren geschoven om duidelijk te maken dat er een verschil is tussen de ‘aangeboren’ kenmerken van mensen (zoals het geslacht) en de ‘maatschappelijke’ positie of macht die ze kunnen bekleden. Het is niet omdat vrouwen baby’s ter wereld kunnen brengen, dat ze de rest van hun leven alleen voor zorgarbeid moeten instaan. En het is niet omdat mannen geen borstvoeding kunnen geven, dat ze geen zorg zouden kunnen dragen voor de noden van de komende generaties… (1). Bij wijze van geheugensteuntje kunnen we het concept gender dus vatten in de formule G = s . p. Daarbij staat G voor gender, s voor sekse en p voor maatschappelijke positie en macht of machteloosheid (power, empowerment). Deze formule laat uiteraard geen wiskundige bewerkingen toe, maar dient enkel om voor ogen te houden dat ‘gender’ altijd de koppeling maakt tussen eigenschappen op niveau van het individu (microniveau) en mechanismen op het niveau van de samenleving (macroniveau) (2).

Omdat de wetenschap de neiging heeft om de werkelijkheid in lineaire, kwantificeerbare processen en wetmatigheden te willen vatten, wordt een concept dat een multilevel kijk belichaamt, er wat moeilijk zijn plaats. Genderstudies blijven een marginaal studiegebiedje waar hoofdzakelijk vrouwen interesse in hebben. Of de term gender wordt weer gereduceerd tot het microniveau - en dus als synomiem voor ‘sekse’ gebruikt – waardoor het enkel over een vrouwenprobleem lijkt te gaan. Dat leidt dan tot het ‘inzicht’ dat vrouwen de foute keuzes maken en door hun eigen schuld in maatschappelijk en economisch zwakke posities terecht komen. Instituties zoals het onderwijs, de media of de vormings- en inschakelingsorganisaties worden opgeroepen vrouwen beter te formatteren, zodat ze op de arbeidsmarkt - die tot nu toe aan mannen voorrang geeft - beter hun mannetje kunnen staan. En dus moeten ook vrouwen competitief en concurrentieel worden, hun zorg voor de komende generatie als een ‘risico’ leren zien dat ze maar beter vermijden of vermarkten. Vrouwenemancipatie lijkt dus zich aan de norm van de mannen aanpassen… Geen wonder dat ook binnen het feminisme de discussies soms hoog oplaaien !

De les van kansarme vrouwen

Interessant genoeg waren het laaggeschoolde vrouwen die het multilevel karakter van het genderconcept opnieuw onder de aandacht brachten. Zij wezen de eerste Amerikaanse feministes erop dat die dames nu wel carrière konden maken, maar dat ze dit alleen maar konden omdat ze hen, de laaggeschoolde en gekleurde vrouwen, in de positie hielden waaruit ze zichzelf ‘bevrijd’ hadden. De machtsmechanismen die eerder tussen mannen en vrouwen speelden, bleken dus niet verdwenen omdat ook vrouwen nu aan de macht konden deelnemen; ze hadden zich gewoon verschoven naar een machtsongelijkheid tussen vrouwen onderling. Het concept gender is maar bevrijdend voor alle vrouwen als het tegelijk kijkt naar wat er fout zit op maatschappelijk niveau. Dat onze samenleving en economie concurrentie als hoogste waarde, en bankengeld als enige ruilmiddel zien, is de diepere oorzaak van sociale ongelijkheid. En die werk je niet weg door vrouwen aan die spelregels te onderwerpen. Dat blijft altijd ten koste van ‘andere’ groepen mannen en vrouwen, bijvoorbeeld in het Zuiden of de toekomstige generaties. De formule voor gender moet dan ook verfijnd worden om die diverse machtsmechanismen zichtbaar te maken. Een juistere formule voor gender luidt dan ook G = S . p². De hoofdletter S staat voor meerdere sociale breuklijnen (in de eerste plaats sekse, maar altijd op de intersectie met andere kenmerken zoals klasse, scholingsgraad, etnische herkomst, familiale situatie, leeftijd, enzovoort). Wie op meerdere breuklijnen aan de zwakke kant staat, ziet zijn macht ook exponentieel verminderen, vandaar de p² . Wie vrouw is, en bovendien laaggeschoold, van allochtone herkomst en alleenstaande moeder maakt bijna geen kans op een treffelijk leven. De notie gender kan dan ook maar zijn emancipatorisch potentieel behouden als hij niet alleen op het versterken van vrouwen slaat, maar tegelijk op de emancipatie van de hele samenleving, op transitie naar een duurzamer model.

Gender als transitie : een kwestie van samenwerken !

Flora staat in zijn strijd steeds minder alleen. Het systeem dat competitie als belangrijkste motor voor menselijke ontwikkeling beschouwt, verliest meer en meer zijn geloofwaardigheid. Hier en in het Zuiden, zowel in sociale als in ecologische bewegingen, maar ook in de financiele sector groeit het besef dat andere modellen van kennisontwikkeling, van samenwerking en co-productie, wezenlijk zijn om voorbij het kortzichtige winststreven van banken en aandeelhouders te geraken. Flora wil zijn expertise om vanuit gender naar mechanismen te kijken die tot uitsluiting en ongelijkheid leiden, dan ook ter beschikking stellen en verder ontwikkelen met zoveel mogelijk anderen. Alleen zo kunnen we een breed web vormen dat veerkrachtig klaar staat als de volgende crisis zich aandient. Afspraak op donderdag 23 juni 2011 te Brussel (4).

Nota’s

(1) Zorg voor de noden van de komende generatie is ook een bekommernis van de ecologische beweging. Dit is al een eerste aanwijzing van de link tussen gender en duurzaamheid.

(2) Het concept gender laat dus toe om een maatschappelijk probleem op diverse niveaus tegelijk in kaart te brengen. Binnen de armoedebestrijding is de vraag om multilevel analyses herhaaldelijk aan de orde, en dus kan een analyse in termen van gender ook daar zijn nut bewijzen.

(3) Genderstudies worden dan ook eerder als een marginaal studiedomein gezien dan als een fundamenteel innovatieve wijze om naar de samenleving te kijken.

(4) Meer info over de algemene vergadering van Flora vindt u elders in deze nieuwsbrief.

Een economie die concurrentie als enige ‘waarde’ ziet, blijft blind voor de noden van de komende generaties. Kan ‘zorg’ nog langer als vrouwenwerk afgedaan worden, of is gender de sleutel tot meer duurzaamheid voor allen? Flora wil zijn expertise om vanuit gender naar mechanismen te kijken die tot uitsluiting en ongelijkheid leiden, dan ook ter beschikking stellen en verder ontwikkelen met zoveel mogelijk anderen. Afspraak op donderdag 23 juni 2011 te Brussel !