Platform van interventies bij sociale praktijken en dynamieken

Beginpagina > Nieuws en analyses > Participeren doe je niet alleen

Participeren doe je niet alleen

De overheid besteedt nogal wat publieke middelen aan instellingen en evenementen op het vlak van cultuur, sport en jeugd. Het is echter duidelijk dat gegoede burgers hier meer van profiteren dan mensen in kwetsbare groepen, en er dus sprake is van een onrechtvaardige verdeling van overheidsgeld. Om dat euvel te verhelpen voert de overheid parallel aan haar beleid op vlak van cultuur, jeugd en sport een ‘flankerend’ beleid dat die ‘doelgroepen’ naar het bestaande aanbod moet ‘toeleiden’. Maar hoe pak je dat aan met mensen die onze taal niet kennen, zich nauwelijks in onze samenleving kunnen bewegen en die door een veelheid aan zorgtaken en een tekort aan middelen in een sterk sociaal isolement zitten? Een uitdaging voor Flora en haar partners (1) ! In een aantal artikels elders in deze nieuwsbrief zoomen we in op enkele facetten van het probleem en belichten telkens een stukje van de puzzel.

De diepe kloof tussen het cultuuraanbod en kwetsbare groepen.

Dat participatie - de ‘sociale rollen die mannen en vrouwen kunnen opnemen – een belangrijk onderdeel van een duurzame visie op arbeid is, hebben we al vaak betoogd (2). Het versterkt niet alleen het sociaal weefsel rond mensen, zodat ze op anderen kunnen terugvallen en het gevoel kunnen krijgen deel uit te maken van een groter geheel. Participeren kan ook hun gevoel van zelfwaarde versterken en kansen bieden om hun talenten te tonen en te versterken; dit noemen we ‘zelfarbeid’. Natuurlijk zal dit er ook voor zorgen dat ze ook hun kinderen beter wegwijs in de samenleving kunnen maken of dat ze eens op anderen beroep kunnen doen om zorgtaken te delen (zorgarbeid). Iedereen die iets van gender af weet, begrijpt dat al die rollen mee in beeld gebracht moeten worden als men aan een duurzame professionele inschakeling wil werken (3). Genderongelijkheid en kansarmoede ontstaan immers als bepaalde rollen meer gevaloriseerd worden dan andere en bepaalde groepen er meer toegang toe hebben of meer controle over uitoefenen dan andere. Een duurzame deelname aan het sociale, economisch en culturele leven is maar mogelijk als alle rollen in onderling evenwicht zijn, gelijk gevaloriseerd worden en voor iedereen toegankelijk.

Een uitdaging vanuit genderperspectief!

Cultuurparticipatie is vanuit genderperspectief een uitdagend thema. Als je naar de statistieken van deelname aan het cultuuraanbod kijkt, lijkt het alsof dit voor mensen in kansarmoede helemaal geen prioriteit is. Toch waren het de vrouwen zelf die ons al van bij onze eerste actieonderzoeken op het hart drukten om het belang van ‘zelfarbeid’ niet over het hoofd te zien (4). Ruimte voor jezelf maken door tijd te hebben voor culturele en sportieve activiteiten is een wezenlijke rol, maar blijkbaar hebben kansarmen hier minder toegang toe dan hoger geschoolden. Dat het beleid participatie wil stimuleren, is dan ook zeker toe te juichen. Maar het gevaar bestaat natuurlijk dat ook in dit beleid gendermechanismen binnensluipen. Als mensen naar participatie ‘toe geleid worden’, worden ze dan niet meteen weer in een passieve rol geplaatst? En is participeren niet uitgerekend iets wat (actief) mee-doen betekent? Hoe vermijd je die paradox? Hoe geef je mensen een duwtje in de rug zonder dat ze weer tot ‘object’ van het beleid worden gereduceerd ? Hoe geef je ruimte voor hun eigen initiatief op vlak van participatie zonder blind te blijven voor de vele drempels die onze complexe samenleving voor hen opwerpt? In termen van het gendermodel gaat het ten eerste om drempels op materieel vlak. De toegangsprijs, het busticket, eventueel extra kosten voor sportkledij, enzovoort (productieve arbeid). Daarnaast is er natuurlijk de zorgarbeid. Hoe organiseer je het als je kleine kinderen hebt, of als je iets buiten de schooluren wil doen maar je geen opvang kan organiseren? En hoe duur wordt het niet als je ook je kinderen mee wil nemen op een uitstap !

Participatie versterken door cocreatie?

Maar zelfs als je alle praktische en materiële belemmeringen wegneemt, dan blijft er nog een grote uitdaging over. Hoe vind je de weg naar het aanbod als alle culturele codes je vreemd zijn? Hoe pak je het aan als je niet weet hoe de openingsuren van iets op te zoeken? Wat te doen als je de online informatie niet kan raadplegen omdat je geen toegang tot ICT of tot het internet hebt, omdat je de taal niet begrijpt, of nooit hebt leren lezen ? Het gebrek aan sociaal en cultureel kapitaal (in gendertermen: de sociale arbeid) kan dus ook een drempel vormen. Maar wacht eens, is participeren niet juist het deel-hebben aan een collectief gegeven, aan activiteiten in de publieke ruimte? De werkhypothese voor ons onderzoek ligt dus voor de hand. Misschien is het probleem net dat die ‘publieke ruimte’ zo gedefinieerd is dat ze buiten het bereik van de doelgroep ligt ? Een uitstap met de kinderen naar Bokrijk doen, bijvoorbeeld, is dan wel participeren aan het bestaande aanbod, maar ligt toch niet voor de hand! Als we nu eens beginnen met het creëren van een collectieve ruimte die wel bereikbaar en veilig is, lukt het dan beter om activiteiten uit te dat aanbod op te pikken waar je op eigen houtje, zelfs met een gratis toegangsticket of cultuurcheque, niet zou toe komen? Kan een kleine en vertrouwde groep met andere worden een mede-expert worden in het mogelijk maken van participatie? Kan participatie door cocreatie met de doelgroep zelf succesvol zijn? In ons actieonderzoek ‘Het klikt’ zoeken we het uit. En uiteraard weten we ook wel dat we in een jaar tijd niet alle antwoorden op dit complexe probleem zullen hebben. Maar we proberen met kleine stapjes uit, met gissen en missen, met tasten en zoeken, met respect voor het ritme van de mensen zelf. En we laten u in onze nieuwsbrief meelezen over de manier waarop we dit aanpakken (onze methodiek van actieonderzoek), over de ervaringen die we onderweg opdoen (de stand van zaken van onze twee pilootprojecten) en over de reflecties van andere experts over het thema cultuurparticipatie voor kwetsbare groepen waardoor we ons laten inspireren of uitdagen.

Om alvast een tipje van de sluier op te heffen, bieden we je hieronder een eerste fotoverslag van onze activiteiten. We wensen je veel lees- en kijkplezier !


(1) Flora voert momenteel rond dit thema een actieonderzoek met steun van de Vlaamse overheid en met als partners Bezorgd Om Mensen vzw in Tienen en Steunpunt Welzijn vzw in Aalst.
(2) Zie ook onze publicaties ‘Bruggen naar Participatie’, ‘Participatie als arbeid’, ‘Agora’ en ‘Van ik naar wij
(3) Zie ook (Flora filmpje) en/of http://www.florainfo.be/rubriques/a-propos-de-flora/analytisch-kader-van-flora/?lang=nl en in het onderzoek naar de opbouw van pensioenrechten bij kansarme vrouwen. tisch-kader-van-flora/?lang=nl]
(4) Dit kwam bijvoorbeeld duidelijk naar voren in JUMP-onderzoek en in het onderzoek naar de opbouw van pensioenrechten bij kansarme vrouwen.