Gendersegregatie op de arbeidsmarkt

Vacatures moeten aangeven dat de job in kwestie zowel door mannen als door vrouwen (M/V) kan uitgeoefend worden. Toch leeft op de arbeidsmarkt de man/vrouwsegregatie of gendersegregatie hardnekkig voort. Dit weerspiegelt zich in een zogenaamde "genderbias" of genderscheeftrekking in beroepsnamen, beroepsbeschrijvingen, functieclassificaties, functievereisten enz. Ook het "Competentie en Beroepen Repertorium voor de Arbeidsmarkt" (CO.BR.A.) van de VDAB ontsnapt niet aan deze genderbias. CO.BR.A. is een centraal werkinstrument van de Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding (VDAB), dat werkzoekenden, werkgevers, werknemers en derden kunnen raadplegen via de VDAB-website.

Genderbias in beroepenfiches

Toen de Dienst Gelijke Kansen en Diversiteit van de VDAB herhaaldelijk signalen uit het werkveld kreeg over flagrante genderbias in CO.BR.A.leek de tijd rijp om via een genderscreening CO.BR.A. genderneutraal te maken De centrale doelstelling was om aan het publiek en de gebruikers van CO.BR.A. duidelijk te maken dat alle beroepen open staan voor zowel vrouwen als mannen. In de loop van het project bleek al snel dat ook taal en taalgebruik een cruciale rol spelen in genderbias: ogenschijnlijk neutrale beschrijvingen geven op een subtiele manier aan of een beroep meer voor mannen dan voor vrouwen geschikt is, hoewel daar grammaticaal gezien geen enkele grond voor bestaat. Om de toegankelijkheid van CO.BR.A te vergroten, moest dus ook het algemene taalgebruik onder de loep genomen worden, alsook verschillende aspecten van diversiteit.

Het GECO project

Op basis van deze bedenkingen lanceerde de VDAB het projectidee om CO.BR.A. te screenen op gender en doorheen dat proces een meer algemeen bruikbare genderhandleiding uit te werken. Cruciale partners werden benaderd: de SERV, Amazone, het Centrum voor Genderstudies van de UGent en Ascento. Er werd geopteerd om alle partners actief te laten deelnemen in een werkgroep, gecoacht door een externe procesbegeleider (K. Demuynck, Gender Consulting & Training). De werkzaamheden behelsden ten eerste de ontwikkeling van een gezamenlijke visie op gender, toepasbaar in de concrete context van CO.BR.A. en binnen de huidige arbeidsmarkt en haar actoren. Vervolgens werd aan de hand van het concreet onderzoek van CO.BR.A. een screeningsinstrument ontwikkeld, dat met succes toegepast op de beroepenfiches en filmpjes van de CO.BR.A. database.

Doelstelling van het project

Het project "Gender in CO.BR.A." (GECO) had als doelstelling de beroepskeuze van alle gebruikers van de CO.BR.A. databank van de VDAB op een genderbewuste manier open te trekken, met bijzondere aandacht voor vrouwelijke gebruikers. Om dat te bereiken wou het project de herkenbaarheid van beroepen voor alle vrouwen en mannen verhogen: vrouwen en mannen moeten zichzelf in een bepaald beroep kunnen herkennen en er zich mee kunnen identificeren. Om deze herkenbaarheid te verhogen, werden volgende CO.BR.A. materialen vanuit een genderperspectief bekeken: de beroepsnaam, de beroepsomschrijving en de structuur van de CO.BR.A fiche, maar ook de beeldvorming in de beroepenfilms. De focus van het project lag op de verschillen tussen mannen en vrouwen, maar er werd bewust ook rekening gehouden met sociale en culturele diversiteit. Dit komt tot uiting in de keuze van het beeldmateriaal in de films en op de fiches, alsook in de keuze voor klare taal: taal die met andere woorden efficiënt, eenvoudig en eenduidig is.

Moeilijke keuzes

GECO opteerde er na lang en rijp beraad voor om de beroepsnamen niet systematisch te vervrouwelijken. Daar waren verschillende redenen voor. Het vervrouwelijken is moeilijk systematisch uit te voeren, bepaalde vrouwelijke vormen bestaan niet of betekenen iets ander dan het mannelijke equivalent. Het gebruik van de dubbele vorm (vb. arbeider/arbeidster) in teksten vermindert ook de leesbaarheid. Maar het belangrijkste argument tegen het systematisch vervrouwelijken, was het feit dan de vrouwelijke term altijd een afgeleide is van een (mannelijke) vorm; waardoor de indruk wordt bestendigd dat de mannelijke arbeidsdeelname de norm is en de vrouwelijke de uitzondering. Op termijn, zo hoopt de werkgroep, zou het er niet meer toe moeten doen of het om een vrouw of man gaat. Integendeel, hoe couranter het gebruik van ongemarkeerde beroepsnamen wordt voor zowel mannen als vrouwen, hoe minder ?mannelijk? deze ongemarkeerde vormen zullen worden ingevuld in de beeldvorming van onze samenleving. De voorkeur gaat dus uit naar de neutrale vorm van de beroepsnaam indien die bestaat (vb. leerkracht, verpleegkundige). Indien er geen neutrale vorm beschikbaar is, dan wordt een ongemarkeerde vorm gebruikt (vb. bakker). Gemarkeerde vormen (vb. vroedvrouw) worden enkel nog gebruikt indien er echt geen alternatieven zijn en dan steeds in combinatie met het m/v symbool.

Genderbewuste beeldvorming

Deze keuze kwam echter niet volledig tegemoet aan de doelstelling van het project, namelijk de vrouwelijke en mannelijke beroepsdeelname zichtbaar maken en stimuleren in alle beroepssectoren. Daarom worden foto’s van zowel mannen als vrouwen in het beroep toegevoegd aan de fiches om de boodschap te ondersteunen dat het beroep in kwestie wel degelijk openstaat voor mannen én vrouwen. Voor de beroepenfilmpjes werd een zeer grondige checklist uitgewerkt die producenten in staat moet stellen om films te maken die tegelijkertijd een correct én een zo genderbewust mogelijk beeld geven van een bepaald beroep. Beide instrumenten worden ondertussen met succes toegepast door de VDAB.

Focus: gender

De oorspronkelijke doelstelling van de publicatie in de reeks Focus:
gender van de UGent, was om het screeningsinstrument, voor te stellen.
Bij nader inzien bleek echter dat ook het volledige werkproces van GECO als voorbeeld voor andere bedrijven en instanties kan gebruikt worden. De publicatie legt dan ook beide voor. Het eerste deel omvat het theoretische gedeelte en is bruikbaar voor iedereen die met gender binnen de arbeidsmarkt te maken heeft. Het effectieve werkproces kan leerzaam zijn voor iedereen die met deze materie te maken heeft en is mogelijk transfereerbaar naar gelijkaardige cases in verband met gender en diversiteit. In de bijlage wordt het screeningsinstrument integraal overgenomen zoals het door de werkgroep tijdens het project werd ontwikkeld: de Handleiding voor het genderbewust maken van het COmpetentie- en BeroepenRepertorium voor de Arbeidsmarkt (CO.BR.A.). Het is de bedoeling deze handleiding ter beschikking te stellen voor iedereen die werkt met functieprofielen, beroepsbeschrijvingen en vacatureprofielen.