Print

Gender mainstreaming is op diverse politieke niveaus – van Europees tot gewestelijk – als beginsel aanvaard. Het legt een algemeen ordeningsprincipe op dat ‘dwars doorheen’ diverse maatschappelijke domeinen tot meer sociale gelijkheid moet leiden. Al wie bijvoorbeeld een ESF-project wil indienen, moet aantonen dat het project aandacht heeft voor ‘gender’. Kijkt men echter naar de wijze waarop dit concreet wordt uitgewerkt, dan blijkt het vooral over aantallen mannen en vrouwen te gaan. “Hebt u voldoende rekening gehouden met de realiteit van beide seksen, zodat mannen en vrouwen evenveel kans maken om in uw project aan de bak te komen?” Soms vertaalt zich dat nog specifieker in de vraag of men wel aandacht heeft voor de zorgarbeid van vrouwen. Ook politici en academici gebruiken de term ‘gender’ vaak om te analyseren in welke mate hun beleid of onderzoek voor mannen en vrouwen tot dezelfde resultaten leiden. Gender als synoniem van sekse dus…

Gefrustreerde vrouwen… en mannen

Bij sommigen wekt deze eenzijdige focus op sekse een begrijpelijke wrevel op. Bedrijven die gespecialiseerd zijn in het aanleggen van gasleidingen bijvoorbeeld, stellen nu eenmaal overwegend mannen tewerk. De indruk ontstaat dat de term ‘gender’ alleen de drang (of dwang) weerspiegelt om evenveel vrouwen als mannen in het systeem te krijgen. Of erger, hij wordt geassocieerd met overjaarse feministes die nog steeds gefrustreerd zijn omdat ze niet dezelfde plaatsen toegewezen krijgen in een socio-economisch stelsel dat nu eenmaal op mannenmaat is gesneden. Ook vrouwen reageren soms geërgerd op de aanhoudende vraag of zij wel evenveel kansen krijgen om naar bepaalde jobs of sectoren door te stromen, terwijl niemand hen ooit gevraagd heeft of ze dit wel wensen. Een begrip dat tot ergernis leidt, kan moeilijk emanciperend werken… Hoog tijd om terug te keren naar de oorsprong van de notie gender !

Van rollen en seksen…

Het begrip ‘gender’ werd bedacht om erop te wijzen dat ‘werknemers’ of ‘burgers’ geen abstracte, neutrale categorieën zijn, maar dat ze verschillende kansen krijgen om bepaalde rollen op te nemen naargelang hun geslacht. De term moest erop attent maken dat de samenleving, onder meer via het kostwinnersmodel, mensen in posities duwt die niets met hun biologische aanleg te maken heeft. Mannen kunnen dan wel geen kinderen krijgen, maar ze kunnen ze wel opvoeden, terwijl vrouwen net zo goed ingenieur kunnen worden. De eerste (middenklasse)feministes trokken niet zozeer de rol van de mannen in vraag, maar eisten hun plaats in het patriarchale systeem op. Zij wilden niet langer in de zorgarbeid worden opgesloten, maar voluit aan arbeidsmarkt en politieke besluitvorming participeren. Ze streefden dus inderdaad vooral naar een gelijk aantal mannen en vrouwen ‘in het systeem’, maar zonder de notie van ‘sociaal-economische ontwikkeling’ zelf op haar sociale, economische of ecologische duurzaamheid te analyseren.

… naar de verdeling van rollen tussen vrouwen

Echter, al vrij snel wezen Afro-Amerikaanse feministes erop dat middenklassedames hun maatschappelijke positie maar konden verbeteren door de vermaledijde zorgarbeid naar hén door te schuiven. De strijd tussen de seksen dreigde dus gewoon verlegd te worden naar die tussen hoog- en laaggeschoolde vrouwen, tussen blanke en gekleurde vrouwen. Het kon niet de bedoeling van feministes zijn om machtsmechanismen die ze bij mannen bestreden, zelf te gaan toepassen op andere vrouwen, en dus moest de term ‘gender’ breder ingevuld worden. Hij moest oog hebben voor machtsmechanismen niet alleen die samenhangen met geslacht, maar op de ‘kruising’ (of intersectie) met klasse, etniciteit en eventueel andere kenmerken. Gender moest dus oog hebben voor de ‘rollen’ die aan sommige vrouwen (en mannen) wel en aan andere niet worden toegekend. Ook de notie ‘vrouw’ mag dus niet als een homogene, abstracte categorie beschouwd worden. Dat verdoezelt immers ongelijkheden en machtsverhoudingen tussen vrouwen met diverse sociale posities of van diverse herkomst. De verenging van gender tot ‘sekse’ verdoezelt evenzeer dat ook sommige mannen niet alleen in hun ‘productieve’ rol willen worden aangesproken, maar best ook wat meer tijd voor hun kinderen willen maken.

Rollen terug op de voorgrond graag

Indien men vandaag gender opnieuw alleen vertaalt in termen van ‘aantal mannen en vrouwen in het systeem (of bedrijf, project…)’, zonder zich af te vragen of de participatie van sommige vrouwen niet tot de uitsluiting van andere leidt, en of het systeem wel zo sociaal duurzaam is, gaat de emancipatorische kracht van de term ‘gender’ weer verloren. De noodkreet van de Afro-Amerikaanse vrouwen, die vandaag ook de kreet van laaggeschoolde en allochtone, vaak clandestien werkende vrouwen is, wordt genegeerd en miskend, en dat in de naam van ‘gender’! Om die reden hanteert Flora consequent een gendermodel dat uitdrukkelijk in termen van ‘rollen’ of van ‘vormen van arbeid’ wordt geformuleerd. Alleen door opnieuw te kijken welke groepen van vrouwen én mannen van welke rollen en soorten arbeid worden uitgesloten, en door te analyseren welke machtsmechanismen daarbij spelen, kan men de notie gender zijn emancipatorische kracht teruggeven. In dit nummer van Coulissen/s leest u hoe Flora dat in zijn diverse projecten uitwerkt. Vrouwenemancipatie heeft maar zin als ze ook tot een emancipatie van de samenleving leidt, tot het creëren van meer keuzevrijheid voor alle mensen, ongeacht hun geslacht, klasse of herkomst. Voor minder doen we het niet.